سيستم امنيت در كتابخانه ها
نگاهي به سيستم امنيت در كتابخانه ها
چكيده
اين مقاله به بحث پيرامون قفسه باز و بسته و معايب و محاسنهركدام وهمچنين مباني و اصول مديريت امنيت در كتابخانه ها مي پردازد و هدف آن تشريح راهكارهاي مقابله با حوادث طبيعي، سرقت و دانش ستيزي مي باشد. اين ابزاردرايجاد محيطي آرام و امنيت رواني كاربران در كتابخانه ها و امنيت شبكه كتابخانه و حفاظت منابع ديجيتالي سهم بسزايي دارند.
كليدواژه ها: قفسه باز و بسته/ امينت كتابخانه/ حفاظت منابع
مقدمه
چنانچه كتابخانه را مجموعه اي سازمان يافته براي استفاده دانش پژوهان تعريف كنيم شرط اساسي استفاده بهتر و بيشتر، دسترسي به موادآن است (3: ص 407). دسترس پذيري شاخص بسيار مهم براي عملكرد كتابخانه است. چون قضاوت استفاده كنندگان براساس ميزان دستيابي آنان به منابع مورد نظرشان مي باشد به عقيده برخي نقش كتابخانه در صورتي مي تواند سازنده و تعيين كننده باشد كه گنجينه آن به روي همه پژوهندگان دانش باز بوده تا بدين ترتيب امكان بهره گيري از دانش بشري و درخشش استعدادهاي ذهني ذخيره شده براي همگان فراهم آيد. كتابخانه ها از هر نوع كه باشند همه در متن اجتماع، خدمتگزار مردم هستند و در روشنگري و توسعه فكري توده اجتماع نقش بسزائي دارند. اما اين نقش با حفاظت از منابع كتابخانه و حفظ امنيت كتابخانه پايدار خواهد ماند.
تعريف مساله
دسترسي آزاد به كتابهايي كه بر حسب موضوع دركنار يكديگر در قفسه ها قرار گرفته اند موثر ترين و ساده ترين راه استفاده از مجموعه يك كتابخانه است. اين روش كه در برخي كتابخانه ها به كار مي رود، شيوه اي مناسب براي بازيابي سريع كتاب در يك مجموعه كوچك است.
در فرهنگ فشرده كتابداري و اطلاع رساني اثراستلا كينان(2) اصطلاح قفسه باز اينگونه تعريف شده است: «كتابخانه يا مراكز اطلاع رساني كه مراجعان آن مي توانند منابع خود را راساً از قفسه ها بردارند.»
پس در كتابخانه هايي كه به شيوه قفسه باز اداره مي شوند كتابها به سادگي در دسترس مراجعان قرار مي گيرند و جستجو در ميان قفسه ها براي استفاده كنندگان به سهولت امكان پذير است. اما اين روش در همه كتابخانهها مرسوم نيست و هنوز كتابخانه هايي هستند كه به شيوه قفسه بسته اداره مي شوند.
ارائه خدمات در نظام قفسه بسته مراجعان را ملزم مي نمايد كه كتابهاي مورد نظرشان را با استفاده از برگه دان و يا فهرسترايانه اي انتخاب نمايند. آنها بايستي مشخصات كامل كتاب و شماره راهنماي آنيا حداقليكي از اطلاعات كتابشناختي (عنوان، موضوع، پديدآور) را بعد از يادداشت، به كتابدار ارائه نموده و منتظر بمانند تا وي كتابها را بازيابي و سپس در اختيارشان قرار دهد. در واقع كتابدار رابط بين قفسه هاي كتاب و مراجعان است. حال اين سوال پيش مي آيد كه مراجعان با استفاده از كدام روش به موفقيت بيشتري نائل مي شوند و به عبارتي كدام نظام آنها را در دستيابي به مواد مورد نياز بهتر ياري مي كند. نظام قفسه باز يا نظام قفسه بسته؟
از ديدگاه كتابخانه نيز مي توان مطرح كرد:
كدام يك از دو روش ( قفسه باز يا بسته) زحمت كمتري براي كتابخانه در بردارد و در روند خدمات خلل كمتري ايجاد مي كند؟(4: ص85)
بررسي تطبيقي نظام قفسه باز و قفسه بسته در امانت كتاب
معمولاً كتابخانه ها در سراسر دنيا به تناسب موقعيت و جامعه استفاده كننده خود براساس يكي از نظام هاي قفسه باز يا قفسه بسته و يا تطبيقي از هر دو نظام اداره مي شوند. چون تاكنون كمتر نوشته اي در اين خصوص به رشته تحرير در آمده است، در اين قسمت براي روشن شدن مطلب به بررسي معايب و مزاياي اين دو نظام و ويژگي هاي هر يك مي پردازيم.
نظام قفسه بسته (مزايا)
1. به لحاظ عدم دسترسي مراجعان به مخزن همواره كتابها منظم بوده ودقيقاً براساس رده بندي رد جاي خود قرار دارند.
2. حفظ وضعيت ظاهري و فيزيكي مجموعه و كاهش فرسودگي آنها بدليلجابه جا نشدن هاي مكرر.
3. كاهش مفقود شدن كتابها و خارج ننمودن آنها از مخزن بدون رعايت مقررات.
4. عدم نياز به حضور مراقب جهت ورود و خروج اعضاء بداخل مخزن.
نظام قفسه بسته (معايب)
1. از سويي بسته بودن قفسه ها و از سويي ديگر مراجعه همزمان اعضاء در بعضي از ساعات روز سرعت درسترس پذيري را به نحو چشمگيري كاهش مي دهد.
2. چون كاربازيابي كتاب از مخزن مستقيماً به عهده كتابداران است، كتابداران بايستي در بيشتر ساعات كاري در ميان قفسه ها حركت كنند كه اين امر باعث اتلاف وقت و خستگي كتابداران خواهد بود.
3. عدم توانايي و امكان مراجعان براي انتخاب مناسب ترين كتاب از ميان كتابهاي مشابه كه در كنار هم در قفسه ها قرار دارند.
4. اتلاف وقت مراجعان به لحاظ بازيابي مشخصات كتاب، تحويل برگه درخواست كتابو دريافت كتاب.
5. برگشت بسياري از كتابها كه مورد پسند مراجعان نيست و درخواستهاي مكرر مراجعه كننده براي دريافت كتابهاي ديگر و اتلاف نيروي كتابدار در نظام قفسه بسته.
6. عدم توجه كافي مراجعه كننده يا كتابدار به ويرايش يا شماره جلد و يا چاپ معيني از كتاب و يا ترجمه هاي مختلف باعث اتلاف وقت كتابدار و مراجعين مي شود.
7. به دليل عدم دسترسي به بسياري از كتابها و ناآشنايي مراجعان با مجموعه داخل مخزن بخشي از مجموعه مورد استفاده قرار نگرفته و در نهايت در سياهه كتابهاي وجين قرار مي گيرند.
نظام قفسه باز (مزايا)
1. دسترسي مستقيم و سريع مراجعان به منابع
2. امكان گزينش و انتخاب كتاب دلخواه از ميان كتابهاي مشابه
3. آشنايي به ساير كتابها كه به دلايلي بنحو مطلوب معرفي نشده اند
4. يادگيري مراجعان در خصوص نحوه قرار گرفتن كتابها براساس رده بندي موجود
5. آشنايي با حوزه هاي مختلف دانش بشري و تقسيم بندي علمي آنها
6. جلوگيري از اتلاف وقت و نيروي جسمي مراجعان و كتابداران.
7. استفاده از نظام قفسه باز براي كتابخانه اي كه با كمبود بودجه و كارمند مواجه است مي تواند شيوه اي اقتصادي و با صرفه باشد.
8. با گشودن درهاي مخزن كتاب به روي عموم، عده كساني كه به كتابخانه مراجعه مي كنند بيشتر خواهد شد.
نظام قفسه باز (معايب)
1. امكان خروج كتاب ها از مجموعه بدون اطلاع متصدي مربوط و رعايت مقررات
2. امكانآسيب رساني به منابع ( از قبيل تيغ زدن بخشي از كتاب و يا تصوير )
3. امكان جابجا قرار دادن كتابها در قفسه و مشكلات عديده ي ديگر از اين قبيل
به تجربه ثابت گرديده است كه نظام قفسه باز ضمن افزايش دامنه دسترسي مراجعان به كتابهاي دلخواه سبب مي گردد تامراجعان با ساير منابع نيز آشنا گردند.
در پايان اين بخش بايد بگوئيم: شايد براي يك كتابدار لحظه اي تلخ تر از اين پيش نيايد كه استفاده كننده ي مشتاقي را به سمت كتابي راهنمايي نمايد. سپس دريابد كه كتاب در جايي خود نيست و به امانت نيز نرفته است. چه پاسخي بايد به مراجعه كننده داد: كتاب ناپديد شده است؟
هر سال كتابخانه تعدادي از منابع خود را در اثر سرقت و يا دانش ستيزي(Vandalism) از دست مي دهند و مجبور مي شوند مخارج جايگزيني اين منابع را از بودجه سالانه خود هزينه كنند. گرچه گاه هيچ جايگزيني براي اين مواد پيدا نمي شود و كتابخانه ها به ندرت قادرند منابع قديمي ناياب و با ارزش از دست رفته را جايگزين نمايند. مسئله امنيت منابع مربوط به امروز و ديروز نيست، بلكه به تاريخ اولين دسترسي هاي عمومي به كتابخانه ها بر مي گردد.
دركنار مسئله سرقت و آسيب رساندن به كتابها كتابخانه ها درگير مسائل ديگري نيز هستند؛ مانند روبرو شدن با مراجعان ناهنجار، دريافت نامه و بسته هاي مشكوك و حوادث پيش بيني نشده از جمله آتش سوزي، سيل و نظاير آنها. از طرف ديگر با خودكار سازي كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني، مسئله امنيت شبكه كتابخانه و اطلاعات ذخيره شده نيز وجود دارد.
مطمئناً به اين مثل قديمي كه «پيشگيري بهتر از درمان است» اعتقاد داريد و نيز قبول داريد كه براي هر كتابخانه اي با صرفه تر است كه براي تامين امنيت و محافظت از منابع خود هزينه كند. تا اينكه هزينههاي گزافي را براي بازسازي مجموعه آسيب ديده از سرقت، خرابكاري، آتش سوزي، بلاياي طبيعي و مانند آنها بپردازيد.
گرچه اين مسئله بديهي و روشن است اما كمتر كتابخانه اي تامين امنيت منابع را جزء مسئوليت هاي مستقيم مدير مي داند و او را مسئول تهيه يك برنامه مدون و تشكيل گروه حافظ امنيت كتابخانه مي شناسد.
امنيت چيست؟
همانطور كه اشاره شد، لازم است به مسائل امنيتي و حفاظتي كتابخانه توجهي ويژه شودو برنامه اي مدون براي تامين امنيت منابع، تجهيزات و افراد تهيه گردد. براي اين منظور لازم است ابتدا تعريف دقيقي از امنيت در كتابخانه داشته باشيم.
«امنيت معمولاً به نظام يا فعاليتي اطلاق مي گردد كه براي جلوگيري از سرقت و دانش ستيزي به كار مي رود مثل نظام كنترل كتابخانه، نظام امنيتي كتاب، ناظر سالن، مطالعه يا حفاظ هاي امنيتي و نظاير آنها. امنيت همچنين يك فرايند است كه حفاظت از مجموعه، ابزار، اطلاعات، كارمندان و تسهيلات فيزيكي را فراهم ميكند و از تاثيرات نامطلوب، غير مجاز و زيانآور به اهداف كتابخانه و آرشيوها جلوگيري مي نمايد» (5: ص 67-89).
امنيت يا حفاظت
گروهي از مديران، امنيت را زير گروه برنامههاي حوادث غير مترقبه و اداره مجموعه مي دانند و گروه ديگر جلوگيري از دزدي را يك عنصر مجزا از برنامه هاي ديگر به حساب مي آورند. گروهي نيز فقط دزدي و دانش ستيزي را يك خط امنيتي به حساب مي آورند و آسيب هايي ديگر از اين دست را كنار مي گذارند.
فقدان شفافيت در تعريف امنيت و تجزيهموضوعات امنيتي نه حفاظت موثر را تسهيل مي كند و نه برنامه هاي امنيتي را در كتابخانه، حفاظت و امنيت شباهت هاي زيادي دارند. براي تامين بيشترين محافظت از مجموعه ها و با توجه به مسائلي مثل دزدي، دانش ستيزي، آسيب هاي محيطي، حوادث پيش بيني نشده هر دو برنامه فوق بايد منظور گردند.
در موسسات كوچك تر معمولاً براي مسائل امنيتي و حفاظتي يك مسئول در نظر گرفته مي شود، در حالي كه درموسسات بزرگ تر معمولاً كاركنان متخصص امنيتي جداي از ماموران حفاظتي وجود دارند.
در هر صورت مسئله امنيت در كتابخانه هاي مختلف متفاوت خواهد بود. نوع كتابخانه، ساختمان و تجهيزات، منابع موجود، تعداد كارمندان و بودجه اختصاص يافته به مسائل امنيتي در برنامهريزيهاي مديران در اين زمينه دخيل هستند در واقع هيچ دو كتابخانه اي نيازهاي امنيتي يكسان ندارند.
تامين امنيت رواني در كتابخانه
تامين امنيت رواني در كتابخانه شايد كمي دور از ذهن باشد اما بطور مسلم واژه كتابخانه، محيطي آرام، امن و فضايي دلنشين براي مطالعه را به ذهن مي آورد. اين آرامش مي تواند با حضور يك كارمند يا مراجعه كننده ناهنجار به هم بخورد درواقع با توجه به شرايط اجتماعي، فرهنگي و سياسي هر منطقه نمي توان از بعضي مسائل هر چند نادر چشم پوشيد.
امنيت مجموعه عادي
1.كنترل ورود و خروج مراجعان و منابع از كتابخانه:
نحوه اين كنترل با توجه به شرايط و امكانات هر كتابخانه متفاوت است. اما بطور طبيعي كتابخانهها از نظام هاي آشكارسازي خودكار كتابخانه(Library Detection System) استفاده مي كنند. اين نظام ها درمقابل درهاي خروجي تعبيه مي شوند كه مراجعان ناگزير از ميان آنها عبور مي كنند و با كمك امواج يا فركانس هايي كه از دستگاه ساطع مي شود و بر چسب هاي حساس موجود در منابع، مشخص مي كند كه آيا مدرك همراهمراجعه كننده، درميز امانت ثبت شده است يا خير. هم اكنون انواع مختلف سيستم امنيتي با عملكرد هاي متفاوت وجود دارد. سيستم هايي براي كنترل وضعيت عضويت، امانت خودكار،منابع، سياهه برداري و نظاير آنها كه در بخش هاي بعدي به توضيح هر كدام خواهيم پرداخت.
سيستم امنيتي براي كتابخانه ها درقرن 21
سيستم كنترل مديريت مواد يك راهكار اصلي براي استفاده دركتابخانه هاي جديد است. در تمام دنيا ميليونها كتاب، كاست، CD، توسط نظام هاي كنترل محافظت مي شوند. چسب هاي Tittle]Tape ] از داخل كيف و بدن انسان قابل رديابي است. قابليت امنيتي هر چسب را مي توان فعال يا غير فعال كرد. اين برچسب ها برچسب هاي امنيتي هستند كه به وسيله آن مي توان از خروج غيرقانوني كتابها جلوگيري كرد و در زمان خروج كتاب بصورت قانوني قابليت امنيتي اين برچسب ها غير فعال مي شود تا مراجعه كننده به راحتي عبور كند.
Rfid Tays
يك حافظه بسيار كم حجم است كه بجاي باركد از آن استفاده مي شود و به صورت برچسب روي كتاب چسبانده مي شود. و بوسيله آنها مي توان ورود و خروج كتابها را بصورت مكانيزه كنترل كرد اين حافظه در بازگشت كتاب بصورت مكانيزه در كامپيوتر ثبت مي گردد.
درگاه تشخيص دهنده Detection System
اين سيستم به زيبايي طراحي شده و قابليت تغيير اندازه دارد و داراي يك حسگر كنترل است كه در قسمت ورودي و خروجي نصب مي گردد تا از خروج كتابها به صورت غيرقانوني جلوگيري كند. حسگر بوسيله نرم افزار كنترل شود و قابليت تعريف صداي خاص به عنوان هشدار را دارد. اين سيستم در مدلهاي مختلف با اشكال و اندازه هاي مختلف عرضه مي شود. كه مي توان مدل (3800 و 2300) را نام برد.
سيستم Self Cheek 3M
اين سيستم به مراجعه كننده اين اجازه را مي دهد تا خودشان كتابهاي موردنظرشان را در كتابخانه بيابند استفاده از اين دستگاه بسيار آسان است و قابليت گزارش گيري گوناگوني دارد.
سيستم Smart Check
اين دستگاه به صورت اتوماتيك موارد امانت گرفته شده را پس مي گيردداراي صفحه نمايش لمسي است.
دستگاه ديجيتال كتابخانه
اين دستگاه كه داراي طراحي زيبا است براي مديريت مجموعه كتابها و خواندن كارتها و جستجو و پيدا كردن كتابها از داخل قفسه ها (پيج كتاب) استفاده مي شود. وزن دستگاه 700 گرم است و بوسيله آن كارهاي كتابخانه سرعت مي يابد.
دستگاه سورتر(مرتب كننده هوشمند)
اين دستگاه بصورت مودلار(قابليت سرهمبندي كردن) تهيه مي شود تا درهر جايي قابل نصب باشد. بوسيله اين دستگاه كتابها براساس باركدشان مرتب مي شوند. اين دستگاه 200 كتاب را مرتب مي كند و داراي هشدار دهنده براي محفظه هاي پر شده است.
دستگاه كنترل اقلامMedia Check
اين دستگاه مي تواند فيلم ويديو و CD و كتاب را كنترل كند.
مي توان بدون خارج كردن اقلام از قاب آنها را وارد دستگاه نمود تا از اصل بودن مورد برگشتي اطمينان حاصل كنيم.
دستگاه حساس كننده و غير حساس كننده Book Check
اين دستگاه توانايي حساس و غير حساس كردن كتاب را با توجه به مجاز و غيرمجاز بودن خروج آن دارد تنها با عبور كتاب از روي دستگاه اين كار انجام مي شود.
با دستگاههاي توضيح داده شد در بالا مي توان يك كتابخانه براي قرن 21 داشته باشيم و به كمك اين دستگاهها كتابخانه را مكانيزه نمود و به كارها سرعت بخشيد.
نتيجه گيري
هر كتابخانه اي با توجه به اهداف و سياست ها و شرايط و امكانات خود نيازهاي امنيتي خاص دارد لازم است مديران كتابخانه ها با همكاري ساير كاركنان همه موارد امنيتي از جمله امنيت مجموعه ها و امنيت شبكه هاي كتابخانه و همچنين امنيت رواني رامورد توجه قرار دهند و در اين زمينه آموزشهاي لازم و ضروري به همه كارمندان داده شود و مراجعان را نيز با مقررات امنيتي هر قسمت از كتابخانه آشنا نمايند.
منابع
1. آستان قدس رضوي، كتابخانه مركزي اسناد، گزارش فعاليتهاي ساليانه كتابخانه آستان قدس رضوي و كتابخانه هاي وابسته در سال 1360. مشهد: كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي، 1360.
2.كينان، استلا . فرهنگ فشرده كتابداري و اطلاع رساني. ترجمه و تدوين فاطمه اسدي گركاني. تهران: نشر كتابدار، 8731.
3. استيپچويچ، الكساندر. كتاب در پويه تاريخ، ترجمه حميدرضا آژير و حميدرضا شيخي. مشهد: آستان قدس رضوي، 1373.
4. راولستاد، ماتيلد. «قفسه هاي باز و بسته در كتابخانه هاي تحقيقاتي» ترجمه شيرين صدر الحفاظي، نامه انجمن كتابداران ايران، دوره يازدهم، شماره سوم و چهارم (پاييز و زمستان 1357).
5. جوكار، طاهره. "مباني و اصول مديريت امنيت در كتابخانه ها" فصلنامه كتاب 59 (پاييز 1383).
يادداشت:
تصاوير اين مقاله از منبع زير گرفته شده است:
7.3M. The library of the 21st century 3m library systems.
available at: http://www.3m.com/us/library
جمالي
منبع: http://www4.irandoc.ac.ir/data/E_J/vol5/jamali.htm
